بسته
(0) کالا
هیچ محصولی در سبد خرید شما وجود ندارد.
دسته بندی محصولات زِیتونِت
    فیلترها
    Preferences
    جستجو

    عناصر سازنده خانه های روستایی گیلان (معماری خانه های گیلان و انعطاف پذیری خانه های سنتی گیلان)

    خانه های روستایی جلگه و کوهپایه ای گیلان بر حسب هر محل و رفاه مادی اهالی آن بسیار متنوع و ناهمگون اند، این خانه ها دارای مجموعه ای از خصوصیت های مشترک و نظامی از خصیصه های مادی و صوری و قواعد سازماندهی فضای خانگی اند که هویت معماری محلی را مشخص میکند.

    علاوه بر خانه، ساخته های دیگری نیز در گیلان وجود دارد که معرف هویت معماری این سرزمین است. کوتام، کندوج و تلمبار از دیگر عناصر سازنده ی معماری این بوم هستند و همچون اجزاء و فضاهای تشکیل دهنده ی خانه دارای انعطاف پذیری عملکردی بوده و هر کدام از آنها در فصول مختلف سال، علاوه بر عملکرد اصلی خود عملکردهای دیگری را رقم میزنند. در این مقاله زیتونت  به مشاهده ی جزء به جزء عناصر سازنده ی معماری گیلان و از منظر انعطاف پذیری عملکردی پرداخته ایم.

    البته ما قبلا در لینک زیر به توضیحاتی در مورد بوم معماری گیلان پرداخته بودیم و در این مقاله قصد داریم با جزییات بیشتری از این معماری برای شما بگوییم.

    [لینک مرتبط: معماری خانه های روستایی گیلان همراه با عکس نوشته]

    خانه ها به عنوان بیشترین بنای ساخته شده دست بشر، بهترین و در دسترس ترین ساخته جهت درک و شناخت ما از شیوه ی معماری مردمان هر سرزمین است. اگرچه هر جزئی از خانه ی گیلانی به لحاظ شکلی و عملکردی نسبت به معماری سایر نقاط ایران بی مانند است، اما دریافت ما از معماری این بوم به خانه ها محدود نبوده و ساخته هایی همچون کوتام، کندوج و تلمبار به عنوان اَرکان محوطه ی این خانه ها، نمادی از معماری این خطه هستند.

    کوتام فضایی است که جهت استراحت و گاه جهت نگهبانی مورد استفاده قرار می گیرد. از سوی دیگر، با توجه به اینکه کشاورزی فعالیت عمده ی مردمان این منطقه است دو نوع بنای دیگر، مظهر دو فعالیت تولیدی مهم در جلگه ی گیلان به شمار میروند: یکی کندوج به عنوان خزانه ی برنج و دیگری تلمبار به عنوان پرورشگاه کرم ابریشم. اما هر کدام از این ساخته ها در فصول مختلف سال عملکرد متفاوتی داشته و نوع استفاده از آنها متأثر از گردش فصلهاست که در ادامه به تشریح آن خواهیم پرداخت.

    عناصر سازنده ی معماری بومی گیلان

    عناصر سازنده ی معماری بومی گیلان عبارتند از: خانه، کوتام، کندوج، تلمبار

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (اتاق ها):

    اتاقها در این اقلیم چند عملکردی هستند، در یک اتاق عملکردهای خواب، نشیمن، غذاخوری، پذیرایی و در بعضی مواقع آشپزی اتفاق میافتد.

    نکته ی دیگر فصلی بودن استفاده از اتاق است. اتاق در فصل سرما محل خواب، خوردن و حتی آشپزی است.

    و در فصل گرما، اتاق جای خود را به عناصر دیگری می دهد و همین اعمال یا در ایوان در صورت نداشتن تَلار یا در بیرون خانه در زیر کوتام یا کندوج انجام می شود.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (ایوان):

    ایوان فضایی واسط و نیمه باز در سلسله مراتب دسترسی از فضای باز به بسته میباشد که تعریف کننده ی جهت اصلی و مهمترین وجه ساختمان است ایوان اصلی بزرگتر از هر کدام از اتاقهای خانه است و به عنوان فضای نشیمن استفاده میشود. این ایوان معمولا در جبهه ی شرقی یا جنوبی ساختمان شکل میگیرد. عمق ایوان به اندازه ای است که از تابش نامطلوب خورشید در تابستان جلوگیری می نماید و از طرف دیگر مانع بهره گیری از نور خورشید در زمستان نمی شود.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (غلام گرد):

    فضاهای با دو ردیف ستون جلوی تلارها غلام گردش نامیده میشود که ایوان های شمالی، شرقی و غربی هستند. این ایوان ها علاوه بر ارتباط درونی اتاقها، حایلی برای ممانعت از نفوذ کج باران به دیوارها و در منازل افراد متمول، محل تردد خادمین خانه بوده اند که نام غلام گردش را به آنها اطلاق می کردند. این ایوان ها عرضی کمتر و در حدود 80 سانتیمتر دارند، حال آن که ایوان های جنوبی به لحاظ نوع عملکرد عریضتر بوده تا 2/5 متر پهنا داشته اند. در بسیاری از منازل تنها قسمتی از نما که دارای شکست و پیش آمدگی است، همین فضا میباشد.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (بام شیب دار):

    به دلیل ریزش مداوم باران، بامها در این منطقه به صورت شیبدار هستند، بدین وسیله از جمع شدن آب باران و یا برف در سقف ساختمان، جلوگیری به عمل می آید. فضای خالی مابین بام شیبدار و سقف در این ساختمان ها، محل مناسبی برای انبار نمودن و نگهداری مواد غذایی سالانه است و به گونه ای ساخته میشود که امکان جریان هوا و تهویه در آن وجود داشته باشد.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (فاکون):

    فاکون عنصر معماری است که در اغلب بناهای سنتی روستایی جلگه ی گیلان با کاربردهای ویژه ی خود به عنوان فضاهای خدماتی در جبهه های رو به بادهای پاییز و زمستان احداث میگردد و موجب عدم نفوذ کج باران به دیوارهای ساختمان میشود. فضای زیر فاکون در سطح زمین برای استقرار احشام مناسب است.

     

    [لینک مرتبطمراسم های ویژه محلی در گیلان، گیلان را بهتر تجربه کنیم]

     

    این عنصر در یک یا دو جبهه ی ساختمان که رو به باد است ساخته میشود و معمولا پنجره ای به بیرون در این دو جبهه باز نمی شود. بدین ترتیب ضمن جلوگیری از نفوذ باران به داخل ساختمان، از تبادل حرارتی بنا در برابر باد غالب زمستانی جلوگیری به عمل می آید. علاوه بر این، از تابش نور نامطلوب شرقی و به خصوص غربی به بدنه ی ساختمان ممانعت می نماید. فاکون ایوان نیمه محصور جانبی و پشتی است که با امتداد دامنه ی سقف تا پایین ایوان به وجود می آید. این فضای ذوزنقه ای یا مثلثی شکل در زمستان جهت انبار مواد غذایی، لوازم منزل و انجام برخی فعالیت های درجه دو مورد استفاده قرار میگیرد و در تابستان مکانی برای تبدیل برخی از محصولات زراعی و باغی و آماده سازی برای استفاده و یا عرضه به بازار است. زمان ساخت فاکون پس از پایان یافتن کار ساختمان سازی و گاه بعد از گذشت چند سال از استفاده ی بنا میباشد.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (تلار):

    ایوان طبقه دوّم و یا سوّم، تَلار نامیده می شود. تلار به اندازه ی چند پلّه از ایوان بالاتر است و معمولا در زیر آن انبار یا طویله قرار می گیرد و در بعضی نمونه ها زیر آن خالی است. اتاقی که در پشت تَلار قرار می گیرد، بالاخانه نام دارد.

    تَلار جزء مهمترین عناصر واحد مسکونی روستایی و نشانی از اهمیت و شخصیّت صاحب خانه است و پوشش جداره های خارجی آن کمتر از ایوان بوده است. در تلار تزئینات و ریزه کاری های معماری بیشتر از سایر فضاها دیده میشود.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (بالاخانه):

    اتاقی که تَلار جلوی آن قرار می گیرد بالاخانه نامیده میشود وغالباً به مهمان اختصاص دارد. در این اقلیم تهویه و جریان هوا نقش اساسی در شکل گیری معماری ایفا میکند، لذا بالاخانه به عنوان فضایی که تَلار جلوی آن قرار دارد، بهترین اتاق از نظر تهویه، جریان هوا، دید و منظر میباشد. از طرفی دارای دسترسی جداگانه از ایوان است به همین دلیل به مهمان اختصاص می یابد.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (کرسی):

    برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به کف بنا، ساختمان از کف زمین ارتفاع گرفته تا جریان هوا مابین کف و سطح زمین برقرار شود.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (پله):

    ارتباط طبقات و زمین با پله های یک طرفه ای است که در نمای اصلی جلوه گر انعطاف مسکن همساز با طبیعت بوده است. پله خود به شکل یک اِلمان معماری طراحی شده و هیچگاه مانند بناهای منطقه ی کویری ایران در درون جرزها مخفی نمی گردد. در خانه های شهری، پله های ارتباطی طبقات معمولا در محدوده ی بسته قرار داشته که بیشتر تأثیر گرفته از معماری اروپایی و روسیه است. از نظر اقلیمی این عنصر معماری در جبهه ای از ساختمان اجرا میشود که از کج باران و تابش مستقیم آفتاب به دور باشد.

     

    [لینک مرتبط: مراسم ازدواج در گیلان]

     

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (کوتام):

    در حواشی جلگه و در سمت مغرب و مشرق و جنوب، تَلار و بدل آن، یعنی کت به ندرت مشاهده می شود. در این نقطه به جای اینها، مکان های مستقلی برای گذراندن تابستان در خانه میسازند که مقر تابستانی خانواده ها بوده که در چند قدمی خانه ساخته میشود کوتام جزو فضاهای نیمه باز محسوب میشود. اتاقی به ابعاد تقریبی 3/5 در 3/5 متر که بر روی دستک های چوبی و با ارتفاع 1/5 تا 2 متر از سطح زمین ساخته می شود، این فضا از چهار طرف باز بوده و توسط جان پناهی چوبی احاطه میشود و سقفی به شکل هرم دارد. از قسمت زیرین کوتام برای نگهداری دام ها و از قسمت بالایی آن برای خواب تابستانی بهارخواب اعضای خانواده استفاده میشود.

    اگر کوتام در وسط مزرعه برپا شود به آن بِجارکوتام گفته می شود که به عنوان کمینگاه و استراحتگاه مورد استفاده قرار می گیرد چرا که برنجزارها از همان ابتدای جوانه زدنِ نشا نیاز به نگهداری شبانه دارند. بجار کوتام فضایی را جهت دیده بانی و نگهبانی در مزارع فراهم میکند.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (کَندوج):

    جزو فضاهای نیمه باز محسوب میشود. سقفی بلند به شکل کله قند دارد. ابعاد این فضا کمی بیشتر از کوتام میباشد، از این فضا برای انبار کردن غله و برنج استفاده می شود. فضای قابل توجهی در زیر بام شیبدار دارد، لذا محل انبار نمودن دسته های برنج با شلتوک در قسمت زیر بام شیبدار است و این مسئله را از نظر اقلیمی میتوان این گونه توضیح داد که با انبار نمودن دسته های برنج یا شَلتوک در قسمت فوقانی کندوج، در قسمت پایینی جریان هوا به وجود می آید و این خود سبب خشک شدن و مصون بودن از رطوبت محصول میشود، گفتنی است که فرم کندوج همچون فرم خانه ها در جلگه ی شرق و غرب گیلان متفاوت بوده و تابعی از ساختار کلی خانه هاست. کندوج که محل نگهداری دسترنج یکساله ی کشاورزاست همیشه مقابل نمای اصلی و در نزدیکی در ورودی قرار می گیرد تا علاوه بر امکان کنترل از ایوان و تلار، مراحل انتقال برنج ها به راحتی انجام پذیرد.

    عناصر کالبدی معماری خانه های گیلان (تَلَمبار):

    جزو فضاهای نیمه باز محسوب میشود. تلمبار، فضایی جهت پرورش کرم ابریشم است و در فصولی که کار پرورش انجام نمی شود جهت انبار کردن محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار می گیرد. دیوارهای آن معمولا به کمک نی و گل بسته میشود و سقف دو شیبه با پوشش لی دارد.

    تلمبار کرم ابریشم نیز مانند کندوج از اجزای تقریباً ثابت محوطه های مسکونی هستند که بسته به موقعیّت خاص جغرافیایی منطقه، قرارگیری و چیدمان آن درمحوطه تابع نظمی خاص میباشد و در حد فاصل بین بنای مسکونی و توتستان یا باغ توت قرار میگیرد. بسته به میزان رفاه خانواده، کیفیت ساخت تلمبارها نیز متفاوت بوده و با مصالح پایدارتری برپا می گردد.

     

    [لینک مرتبط: پوشاک مردم گیلان، پوشش مردم شرق گیلان]

     

    انعطاف پذیری در معماری گیلان:

    در معماری این بوم احداث فضایی در منزل که زمانی محدود استفاده شود موجه نیست. به همین دلیل سعی بر استفاده ی چندگونه از فضاها است. یعنی عناصر و اجزای معماری در اوقات مختلف سال کاربری های متفاوتی پیدا میکنند.به عنوان مثال فضای تلمبار علاوه بر عملکرد پرورش نوغان استفاده های دیگری در ایام سال دارد همانند نگهداری موقت دام و مکانی برای جداسازی برنج از شلتوک در قسمت زیرین تلمبار.

    همچنین ایجاد فضایی فقط برای انجام برخی فعّالیّتهای دستی خانگی مانند باز کردن پشم و چادر شب بافی که در زمان محدودی انجام می پذیرد، معقول نبوده و اینگونه کارها به فضای ایوان انتقال مییابد. ایوان ها علاوه بر ایجاد ارتباط میان اجزای مسکن اتاقها خود در اوقاتی دارای کارکرد اقتصادی بوده و گاه به عنوان فضای اصلی زیست و پاره ای موارد به عنوان انبار، فضای خدماتی و یا محلی برای انجام فعالیتهای تولیدی مورد استفاده قرار میگیرند.

    تَلار شرقی یا ایوان شرقی طبقه ی دوّم که حرکت باد در آن به راحتی انجام می پذیرد علاوه بر امکان استراحت در تابستان کارکرد اقتصادی نیز داشته و تبدیل برخی محصولات باغی مانند گردو و فندق، به محصولات قابل عرضه ی بازار در این مکان انجام پذیرفته و نیز فضایی برای انبار کردن مواد غذایی در زمستان است.

    از اتاق های اصلی خانه به ندرت برای انجام کارهای خاص استفاده میشود. واژگان زبان محلی از این لحاظ گویاست: اتاقها را با تعبیرهای نقشی از قبیل: آشپزخانه، اتاق نهارخوری، اتاق خواب نامگذاری نمیکنند بلکه واژه ی اتاق راکه معنایی کلی و نوعی دارد به کار میبرند و درصورت لزوم، متمّمی برای آن می افزایند که فقط به موضع و محل اتاق دلالت میکند.

     مثلا میگویند: پایین اتاق، بالا اتاق یا تلار اتاق.

    در واقع این اتاقها برحسب نقش های دائمی که ممکن است برعهده داشته باشند متمایز نمیشوند بلکه هریک از آنها به نوبت و مطابق با آهنگ تغییرات فصلی، مرکز حیاط خانوادگی میگردد. این استفاده های گوناگون از فضای خانگی، به این صورت که برحسب ضرورت هر اتاقی را بتوان به کاربرد تازه ای اختصاص داد، ممتنع و تصورناپذیر می بود اگر تجهیزاتی خاص و اثاثیه ای ثابت وجود میداشت که یک بار برای همیشه نقش هایی کاملا مشخص و تثبیت شده به اتاق ها میداد، حال آنکه ابداً چنین چیزی در خانه های گیلان مشاهده نمیشود، یگانه تجهیزات داخلی خانه عبارتند از طاقچه هایی که در دیوار تعبیه میشوند. هر چند خانه ی گیلانی از نظر شکل بندی بیرونی آن ثابت است اما از نظر ترکیب درونی انعطاف پذیری نقشی دارد و لذا با کاربردهای متعددی تطبیق پذیر است.

    نتیجه گیری در مورد ویژگی های جالب و منحصربه فرد معماری خانه های روستایی گیلان:

    با مطالعه ی اجزای سازنده ی معماری خانه های گیلان نظیر: ایوان، تلار، اتاق و فاکون و سایر ساخته های مستقر در محوطه ی خانه ها نظیر کوتام، کندوج و تلمبار دریافتیم که انعطاف پذیری نقشی یکی از بارزترین مشخصه های این فضاهاست.

    اگرچه هر کدام از این فضاها با نام و عملکردی خاص تعریف میشوند اما کیفیت طراحی و نحوه ی آرایش فضایی آنها به گونه ای است که با گذر فصل ها همچون طبیعت زیبای گیلان شکلی نو به خود میگیرند و در هر لحظه قابلیت بازگشت به نقش قبلی خود را خواهند داشت. خانه هایی که اگرچه مانند فلات مرکزی ایران وسیع و پر از فضاهای گوناگون اندرونی و بیرونی نیستند اما از وجب به وجب آنها چنان استفاده شده که هر بیننده ای را به تحسین وا می دارد.

    فضای زیر فاکون که انجام هر نوع فعالیتی از آشپزی و فرآوری محصولات کشاورزی تا نگهداری احشام در آن ممکن است یا اتاقهایی که در آن واحد توان تبدیل شدن به آشپزخانه یا نشیمن را دارند خود مصداقی بر این ادعاست. توجه به این قابلیت در معماری بومی گیلان، میتواند به عنوان نکته ای کلیدی در معماری امروزمان گره گشای بسیاری از مشکلات گردد. امروزه وضعیت اقتصادی اغلب مردم به گونه ای است که آنها را به سکونت در خانه های کوچک وا میدارد. به کارگیری انعطاف پذیری نقشی در خلق فضاهای خانه، امکان استفاده ی بهینه از گوشه گوشه ی محل سکونتشان را فراهم میکند و تجربه ی بودن در فضاهای متفاوتی را حتی در همان خانه های کوچک برایشان به وجود خواهد آورد.

    هر هفته تعداد زیادی از گردشگران استان گیلان، خانه های روستایی زیتونت را آنلاین اجاره و رزرو می کنند و از گردشگری روستایی گیلان لذت می برند. شما می توانید با کلیک بر روی تصویر زیر، خانه روستایی خودتان را آنلاین رزرو کنید.

    اجاره آنلاین کلبه و خانه های روستایی و جنگلی گیلان در زیتونت

     

    نظر خود را وارد نمایید.